მცირე დრამატული ნაწარმოები „გლეხთა განთავისუფლების პირველ დროების სცენები“ ილია ჭავჭავაძემ დაწერა იმ პერიოდში (1865), როდესაც იგი საგლეხო რეფორმის გატარებასთან დაკავშირებით მომრიგებელ შუამავლად მუშაობდა აღმოსავლეთ საქართველოში. პიესა დაიბეჭდა 1867 წელს გაზეთ „დროებაში“, ხოლო იმავე წელს ცალკე წიგნად გამოიცა. ნაწარმოებში წარმოდგენილია ყოფილ მებატონეთა და ყმათა განსხვავებული ტიპები; ისინი, ვისაც მოსწონს ახალი წყობა, ისინიც, ვინც ვერ ეგუება მას; არიან ისეთებიც, რომელთაც გაცნობიერებული აქვთ საკუთარი უპირატესობა მებატონეთა წინაშე, მაგრამ გაბოროტების გარეშე. მაგრამ ისეთებიცაა, რომელთაც ძველადაც შესძლებიათ ურთიერთგაგებით და ურთიერთპატივისცემით ცხოვრება. ამგვარად, ნაწარმოები მიზნად ისახავს საზოგადოების დიფერენცირებულ სურათს, რაც რეფორმის ეპოქის მთავარ კონფლიქტებს ასახავს. პიესის პირველი ცნობილი სცენური წარმოდგენა შედგა 1870 წელს თბილისში, კერძო ბინაზე. 1870 წლის 29 ნოემბერს გაზეთ „დროებაში“ გამოქვეყნდა სტატია „ქართული შინაური წარმოდგენა“, სადაც ავტორი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ტექსტი საგანგებოდ თეატრისთვის არ შექმნილა, მისი რეალისტური ენა და პერსონაჟთა ავთენტურობა მაყურებელზე ძლიერ შთაბეჭდილებას ახდენდა. ეს ფაქტი ხაზს უსვამს ნაწარმოების დოკუმენტურ-სოციალურ ღირებულებას. „გლეხთა განთავისუფლების პირველ დროების სცენები“ მნიშვნელოვანია, როგორც ილია ჭავჭავაძის დრამატურგიული მემკვიდრეობის ადრეული ნიმუში და როგორც ქართული ლიტერატურის ერთ-ერთი პირველი რეფლექსია 1861 წლის რეფორმის შედეგებზე, რომელიც სოციალურ პრობლემებს ზომიერი იუმორითა და მკაფიო მორალური პოზიციით აანალიზებს. ილია ჭავჭავაძის მკვლელობის შემდეგ მისი პიესა გამოქვეყნდა „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ გამოცემის 91-ე ნომერში სერიით „ილია ჭავჭავაძის სახალხო ბიბლიოთეკა“ (N11).